Dwalen in historische kaarten

Standard

Door Dennis Worst

Voor landschapshistorici vormen historische kaarten een hulpmiddel bij uitstek. Veel meer dan historische bronnen geven historische kaarten een indruk van de geografische context van een landschap. Bijvoorbeeld van belangrijke doorgaande routes of vaarwegen. Of van de ruimtelijke indeling van een landschap. Ook de aanduiding van allerlei plaats-, gebieds- of veldnamen zijn zeer de moeite waard. Hiermee vormen historische kaarten een voorname onderzoeksbron voor historici, historisch-geografen, archeologen en landschapshistorici.

Historische kaarten; Afb. 1; Kaart Focke Eijles

Militaire belangen en juridische kwesties

Voordat je een historische bron voor wetenschappelijke doeleinden wilt gebruiken is het van belang om deze op waarde te schatten. Niet alle historische kaarten zijn namelijk even interessant of betrouwbaar. De betrouwbaarheid van een historische kaart hangt af van de kaartmaker, de periode waaruit de kaart stamt, de gebruikte techniek en vooral van het doel waarmee de kaart is vervaardigd. De atlas van Huguenin bevat bijvoorbeeld een reeks met militair-topografische kaarten van Noord-Nederland. Doordat de vroeg 19e-eeuwse kaartenserie in kleur is gedrukt wordt het landgebruik meteen duidelijk. Natuurlijk zijn ook aspecten van militair belang in kaart gebracht zoals het reliëf van het landschap en belangrijke land- en waterwegen. Soms zijn kaarten ook gemaakt om juridische geschillen over eigendomskwesties inzichtelijk te maken. Omdat de verschillende partijen hun eigen interpretatie van de werkelijkheid hadden zijn dit soort kaarten lang niet altijd even betrouwbaar.

Grenzen stellen

Voor de Zuidoost-Friese regio zijn vrij veel historische kaarten beschikbaar. Dit komt mede doordat het gebied eeuwenlang als een grensregio tussen Friesland, Groningen, Drenthe en Overijssel heeft gefungeerd. In de loop van de 17e en 18eeeuw zijn er verschillende processen gevoerd om de grenzen tussen de provincies te beschrijven en vast te leggen. Historische kaarten waren in dit proces onontbeerlijk. Een prachtige kaart is die van Focke Eijles uit 1728 over de grensscheiding tussen Friesland en Drenthe (bovenste afbeelding). De kaart is een kopie van een kaart die een jaar eerder was vervaardigd door Folckers. Via het Fries kaartenkabinet van Tresoar zijn de kaarten online te raadplegen. Op de kaart zijn de grenzen ingetekend zoals ‘die van Frieslandt vermeijnen dat de limijtscheijdinge behoort te weesen’ en ‘die van Drent vermeijnen dat die limijtscheijdinge behoort te weesen’. Het zal niet verwonderlijk zijn dat de getrokken lijnen behoorlijk van elkaar afwijken.

Voor mij is de kaart om meerdere redenen interessant. Hoewel het historische landschap niet is aangegeven zijn de grensscheidingen wel gebaseerd op allerlei herkenbare ‘rooipunten’ in het landschap. Zaken zoals de ‘sandhoogte spekhaar’ of ‘viskorven poeltje’ en het ‘Roggenbergje’ geven inzicht in het vroeg 18e-eeuwse landschap. Het Fochtelooërveen bestond bijvoorbeeld niet uit een eindeloze veenvlakte. Er waren ook kleine ‘rijsbosjes’, zandhoogten en meerstallen te vinden.

Historische schatkaartenHistorische kaarten; Afb. 2; Het Appelschaveen, 10863

In Zuidoost-Friesland zijn ook historische kaarten gemaakt vanuit een economisch perspectief. Een aantal investeerders gaf rond 1750 de opdracht om de uitgestrekte venen tussen Zuidoost-Friesland en Groningen/Drenthe in kaart te brengen, niet alleen de omvang van de venen maar ook de dikte van de veenpakketten. Het werk werd uitgevoerd door met ijzeren of houten staven in het veen te prikken. De verkregen veendikten werden in een raster van 100 meter op de kaarten vermeld. In principe zijn het historische schatkaarten. Investeerders wisten precies waar de meeste turf viel te winnen.

Ook voor mijn eigen onderzoek zijn deze veendiktekaarten van groot belang. In het hedendaagse landschap resteert van dit grootschalige veenlandschap alleen nog het Fochtelooërveen. Via de veendiktekaarten bleek het mogelijk om het historische veenlandschap te reconstrueren, niet alleen de omvang hiervan maar ook de veendikte. Door de duizenden meetpunten te digitaliseren hebben we zelfs een 3D-reconstructie gemaakt van een reeds verdwenen landschap. Deze reconstructie verschaft bijvoorbeeld inzicht in de veenontwikkeling, de isolerende werking van het veenlandschap en de relatie tussen het veenlandschap en agrarische veenontginningen zoals bij het dorp Fochteloo.

Historische kaarten; Afb. 3; Veenreconstructie_3D

En verder

In deze tekst zijn slechts een aantal historische kaarten behandeld. Er zijn nog legio andere voorbeelden te geven. Wat te denken van de talloze waterstaatskaarten? Of de prachtige kaarten van Schotanus voor de atlas van Friesland? Over elk van deze afzonderlijke kaarten kan wel een blog gevuld worden. Vandaar dat ik in het volgende blog nogmaals stil zal staan bij de mogelijkheden die historische kaarten bieden. Voor nu laat ik mijn blik nog één keer gaan over de prachtige kaart van Eijles. Elke keer ontdek ik weer wat nieuws, wie weet wat het deze keer zal zijn…

Bronnen

Afb. 1: Tresoar invt. 13262.                                                      Afb. 2: Tresoar invt. 10863.                                                      Afb. 3: 3d-reconstructie van het veenpakket (D. Worst).

3 thoughts on “Dwalen in historische kaarten

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s