Butter, bread and green cheese / Bûter, brea en griene tsiis: over het Engels en het Fries

Standard

Door Mirjam Günther

Er wordt vaak gezegd dat Friestaligen makkelijker Engels leren vanwege de nauwe verwantschap tussen beide talen. Is deze aanname terecht of is het een mythe? De relatie tussen het Fries en het Engels is één van de uitgangspunten waarop mijn promotieonderzoek gebaseerd is. Mijn onderzoek richt zich op de vraag of een Friestalige de Engelse taal sneller en gemakkelijker leert dan een Nederlandstalige. Naast de mate van tweetaligheid (wat ik daarmee bedoel leg ik in een volgend blog uit) staat de invloed van de verwantschap van de talen centraal. In dit blog zal ik de nauwe verwantschap tussen het Fries en het Engels beschrijven en wat we daar vandaag de dag nog van terug zien.

Het Fries en Engels behoren tot de West-Germaanse talen. De talen in deze tak splitsten zich ruim 2000 jaar geleden in subgroepen zoals het volgende plaatje laat zien.

West-Germaanse taalfamilie

Afbeelding 1 – De West-Germaanse taalboom. Ingekorte en vertaalde versie van Lass, 1994, p. 15

Uit de Ingveoonse groep ontstond het Fries en het Engels, het Nederlands stamt af van de Istvaeoonse groep en uit de Irminoonse groep onstond het Duits. De namen van de groepen corresponderen met die van drie grote Germaanse stammen welke een verschillende geografische spreiding kenden over het Germaanse leefgebied (Lass, 1994). Omdat het Oudengels en Oudfries zoveel overeenkomsten vertonen wordt gesuggereerd dat de talen binnen de Ingveoonse taalgroep zijn ontstaan uit het Anglo-Fries. Het lijkt dus alsof het Fries aan de basis van het Engels gestaan heeft. Alhoewel historisch taalkundigen van mening verschillen of het Anglo-Fries wel bestaan heeft, wordt de nauwe verwantschap tussen het Fries en het Engels wel erkend. Maar hoe kwam het Fries aan de overkant van de Noordzee?

De Friezen brachten hun taal mee toen zij in de 5e eeuw, de tijd van de Grote Volksverhuizing, samen met de Juten, Angelen en Saksen, Brittannia binnenvielen. Ze verdreven de oorspronkelijke Keltische bevolking en stichtten hun eigen koninkrijken. Het Oudengels dat zo rond 1100 in het gebied gesproken werd vertoonde veel gelijkenissen met het Oudfries en de stammen konden elkaar dan ook onderling verstaan. De vissers in East Anglia hadden zelfs een rijmpje over de relatie tussen Fries en Engels: “Bread, butter and green cheese is good English and good Friese”. De Friezen maakten hun eigen variant hierop: “Bûter, brea en griene tsiis is goed Ingelsk en goed Frysk”.

Frisian invasions

Afbeelding 2 – Het binnenvallen van Groot-Brittannië door de Juten, Angelen, Saksen en Friezen. Uit: Culpeper, 1997, p. 3

Naast een mogelijke verwantschap vanuit het Anglo-Fries worden de overeenkomsten tussen het Fries en het Engels ook wel verklaard doordat zij zogenaamde “kustkenmerken” delen die tot stand kwamen door de geografische positie van de sprekers van beide talen (Lass, 1997). Ze ondergingen daardoor andere klankveranderingen dan het Nederlands en Duits en werden niet beïnvloed door de tweede Germaanse klankverschuiving. Hoe onderscheiden het Fries en het Engels zich in de praktijk dan van andere talen in de West-Germaanse taalfamilie, zoals het Nederlands en het Duits?  Tabel 1 geeft een overzicht van de verschillen tussen de talen met hedendaagse woorden.

Fries

Engels

Nederlands

Duits

kaai key sleutel Schlussel
tsiis cheese kaas Käse
troch through door durch
brea bread brood Brot
goes goose gans Gans
dei day dag Tag

Tabel 1 – Overzicht fonologische verschillen tussen Fries/Engels en Nederlands/Duits. Uit: van der Meij, 2003, p. 15.

Uit de tabel blijkt dat het Fries en Engels andere klankverschuivingen ondergingen dan het Nederlands en Duits. Waar Fries en Engels /k/ gebruiken in kaai/key, gebruiken het Nederlands en Duits een /sl/ en /schl/ in sleutel/Schlussel. Verder zien we dat waar het Nederlands en Duits een /k/ gebruiken zoals in kaas/Käse, het Fries en Engels een /tsj/ gebruiken, zoals in tsiis/cheese. Ook is er verschil in het gebruik van /t/ en /d/ aan het begin van een woord zoals in het Friese en Engelse troch/through en het Nederlandse en Duitse door/durch. Niet alleen beginletters verschillen, ook klinkers kunnen verschillen. Zoals /ea/ in brea/bread in het Fries en Engels enerzijds en /oo/ in brood/Brot in het Nederlands en Duits  anderzijds. Een /a/ in het Nederlands en Duits zoals in gans/Gans wordt in het Fries en Engels een /oe/ of /oo/ zoals in goes/goose. Tenslotte kunnen ook eindletters verschillen: een Fries of Engels woord eindigt op /i/ of /y/ zoals in dei/Day en een Nederlands of Duits woord op /g/ zoals in dag/Tag.

Als je deze woorden zo op een rij zet hebben het Fries en Engels heel wat gemeen. Toch lijken de twee talen tegenwoordig niet meer zo op elkaar. Dat komt met name vanwege de invloed van andere talen: de invloed van het Nederlands op het Fries en de invloed van het Frans op het Engels. Desalniettemin vind je dus nog wel sporen terug. En of het Anglo-Fries nu bestaan heeft of niet, feit is wel dat er een bijzondere relatie is tussen het Fries en het Engels. Daarnaast is het (in ieder geval voor een Friezin) heel interessant om te denken dat de Friese taal die tegenwoordig door zo’n 500.000 mensen gesproken wordt, aan de wieg gestaan heeft van een wereldtaal als het Engels. Maar helpt de verwantschap tussen de twee talen Friestaligen ook bij het leren van het Engels? Die vraag hoop ik met mijn onderzoek te beantwoorden, waarover in een volgend blog meer.

Referenties:

  • Culpeper, J. (1997). History of English. London: Routledge.·
  • Lass, R. (1994). Old English: A historical linguistic companion. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Lass, R. (1997). Historical linguistics and language change. Cambridge: Cambridge Universit.
  • van der Meij, M.T. (2003). Bûter, brea en griene tsiis: An investigation into the relationship between the English and Frisian languages. Bachelorthesis University of Wolverhampton.

4 thoughts on “Butter, bread and green cheese / Bûter, brea en griene tsiis: over het Engels en het Fries

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s