Veldnaemekunde mit laandschopskunde, een peer veurbeelden uut Oosterwoolde

Standard

Gastblog door Henk Bloemhoff

Al een peer jaor doe ’k tegere mit Dennis Worst veldnaeme-onderzuuk en de uutneudiging om daor wat over te vertellen vien ik aorig.  Daoromme wi’k  even wat biezunderheden zien laoten van de beschrieving en verklaoring van oonze  Oosterwooldiger toponiemen en van Dennis zien nuttige inbreng as laandschopskundige. Vanoolds wo’n de termen veldnaemen en toponiemen trouwens deur mekeer bruukt in et Stellingwarver veldnaeme-onderzuuk.  We rekenen onder veldnaemen dus liekegoed ok waeternaemen en naemen van buurtschoppen en dörpen.

Et Grootdiep van Fochteler Tille of

Foto 1. Bi’j Klaozinge en Madhuzen, van de Fochteler Tille naor et oosten op: Et Grootdiep en an weerskaanten de maoden, veurjaor 2016.

Nog even een veuroffien: Oosterwoolde is et toch wel biezundere heufdplak van Oost-Stellingwarf.  De Friese geschiedenisschriever Winsemius nuumde in 1622 al zoe’n 15 buurtschoppen. Die liggen haost in een kraanze om et oolde centrum Et Oost henne.  Ze zorgen trouwens veur een boel interessaante veldnaemevariaosie, mar dat laot ik now mar even.

Van veldnaemen opgeren naor een boek

Et korpus dat Dennis en ik bruken het een dikke 2000 naemen. Wel gaot et soms om verschillende vormen van etzelde woord. Die schat an naemen  ontston deur verzaemelwark in de jaoren negentig van de veurige ieuw en de eerste tien jaor van disse. De Stellingwarver Schrieversronte en de Historische Verieninge Oosterwoolde zorgden d’r veur. Een vri’jwilligster het, per naeme, alle info verdield over een dikke twintig infermaosierebrieken. Et veldnaemewark van de Schrieversronte is al in de tachtiger jaoren begonnen, naost et woordeboekwark.

Om tot een boek te kommen dat vergeliekber is mit de  veurige zes veldnaemeboeken van de Schrieversronte selekteer en beschrief ik et materiaol. Mar d’r komt wat biezunders bi’j, disse keer. Et boek krigt behalven een beschrieving van de veldnaemen en een peer heufdstokkies over de geschiedenis van et dörp ok een peer heufdstokken over de ontwikkeling van et netuur- en kultuurlaandschop. Die wo’n op dit mement schreven deur Dennis Worst. Now wo’k  jim, an de haand van inkelde  aorige naemen, een peer veurdielen zien laoten die ik mitmaeke van de saemenwarking mit iene die onderzuuk dot naor de historische ontwikkeling van et laandschop.

‘Riete’: in verbiening mit laandschop en tael van vroeger

Behalven de buurtschoppen sieren ok nog mooie, kronkelende revierties et laandschop om Oosterwoolde henne. Dat bin de drie boverlopen van De Kuunder of De Tsjonger. Van et zuden naor et noorden: Et Kleindiep, Et Grootdiep en De Kuunder. Daor komt nog bi’j dat van de Fochteler kaante  De Vogelrijd in Et Grootdiep uutkomt, niet veer van De Fochteler Tille (foto 1).

Now is d’r zuudwestelik van Et Grootdiep, niet zo veer van et centrum onder de buurtschop Klaozinge, een terrein mit de naeme De Riette. Wat noordeliker, onder de buurtschop De Weper mar ok niet veer van Et Grootdiep, liggen percelen mit de naemen Rie en Mande Rie. Mande dudet op gemienschoppelikhied van bezit of gebruuk. Now dot bi’j naozuken blieken dat rie(d), riette e.d. vormen wezen kunnen van ien en dezelde waeternaeme. Al vanoolds het die ‘beek, netuurlike waeterloop’ betekend, mar ok wel ‘waeterloop die greuven is’ (Udolph 1994: 377 e.v.; Greule 2014: 437).

De Riette bi'j De Jong

Kaortien 1. De Riette: perceel in de buurt van Et Grootdiep

Wat kun waeternaemen now van doen hebben mit stokken laand, percelen? Now, uut de veldnaemekunde is bekend dat naemen van revieren en aandere waeters soms ok in gebruuk kommen as andudings veur stokken laand in de buurt (Schönfeld 1980: 141 e.v.). Ze gaon daor,  mit aandere woorden, op over. Dat zol mit de naeme De Riette ok wel es zo wezen kunnen. Mar dat levert wel mitien een raodsel op: die laanderi’jen liggen toch in de buurt van Et Grootdiep, niet bi’j een Riette of Rie?

Mar…  ik nuumde al de naeme Vogel Ryd, daor zit datzelde rie(d) ok in. Butendat hej’ tussen Else en Buil et waetertien De Riete. En now komt de laandschopskundige even flink helpen. Die het bi’j zien onderzuuk vunnen dat d’r nogal wat meer stroompies mit een riete-anduding west hebben in Stellingwarf en omgeving. Die bin vot of zo goed as vot; deur et vergaon van et vene, et ofgreven en et veerdere anmaeken van ’t laand. Riete, rie(d) liekt een soortnaeme west te hebben veur ofwaeteringsstroompies in ’t vene. Lange leden kan op die meniere ok  een ooldere benaeming ried, riete veur Et Grootdiep in gebruuk west hebben, en die naeme zol vernuumd wezen kunnen in de veldnaemen Rie, Mande Rie, Riette. Dat idee is zo gek niet, zeker niet aj’ weten dat de naeme van de buurtschop De Weper zo goed as zeker kommen is van De Weper  = ‘de slingerende’, ok een oolde waeternaeme,  die ok wel bekend is uut Duuts gebied.

Mar hoe kan oonze buurtschop dan an die waeternaeme kommen wezen? Now, deur vernuming van een now al lange niet meer bruukte ooldere naeme De Weper veur Et Grootdiep, zo wodt risseneerd. Now hoolt oonze  kennis over riete = venestroompien  ok  in dat de veldnaemen die ik nuumde ok wel van aandere, oolde stroompies kommen kunnen die Riete hieten hebben en  die now niet meer bekend binnen. Mar daor het him in de gevallen van Riette, Rie, Manderie niet wat van eupeneerd.*

De Rie of Mande Rie bi'j De Jong

Kaortien 2. De percelen Rie / Mande Rie onder de buurtschop De Weper, niet veer van Et Grootdiep.

De Scholde:  duuster verleden?

Dan nog even een twiede veurbeeld van Dennis zien hulpe. Tussen Oosterwoolde en Appelsche ligt een uutgestrekt terrein mit de naeme  De Scholden, ok neffens de gemientekaorte van Eekhoff (1849) en de kaorte van de Culturele Raad Ooststellingwerf, tachtiger jaoren 20ste ieuw. Ie lezen ok wel De Scholde, zoas op de kaorte van Oost-Stellingwarf in de Schotanusatlas van 1718. Oons veldnaeme-onderzuuk toont butendat dat mar liefst acht  percelen in de streek De Scholde die naeme  ok hebben,  of dat woord as pat van de naeme hebben, zoas in et geval van De Scholdenbrinkies.

De Scholde op kaorte 1685 Schotanus 1718

Kaortien 3. De Scholde op ’e kaorte in 1685. In oonze tied bin de meerste perceelsnaemen mit scholde veural an de zudelike kaante van Et Kleindiep.

Now betekent Stellingwarfs schol ‘ondiepe’, ‘een klein betien leger as et oppervlak d’r ommetoe’. De Scholde zol dus gewoon et beekdal van Et Kleindiep wezen kunnen. Mar… de naeme heurt bi’j lang niet et hiele beekdal. Hi’j heurt allienig mar bi’j een flink gebied bi’j en oostelik van de oolde Boekester Brogge over Et Kleindiep, in de verbieningsweg van Boekeste (Ned. ‘Boekhorst’) naor Oold-Appelsche. Dennis is veurzichtig en vertelde dat hoogtekaorten hier niet vule zeggen, omreden d’r ieuwenlaank netuurlike veraandering van laandschop en grond west het in dit soorte gebied, mit  nog es et ingriepen deur de meensken. Wel kan hi’j him goed indaenken dat de streek naor verholing een klein betien hoger west het as de rest van et beekdal. Dat kan dan verklaoren waoromme juust dit komplex van percelen De Scholde(n) hiet. Dat et daor wat minder lege leek, wat schol dus,  kan et gevolg west hebben van een ofwiekende begruuiiing in et venegebied. Een aandere meugelikhied is dat schol verbaand hoolt mit de pleistocene zaandhoogten an weerskaanten van et beekdal. Et dal is op ’e hoogte van de Boekester Brogge insleuten deur twie laandtongen die veer et beekdal in stikken. An de noordkaante is dat de dekzaandhoogte van Boekeste en an de zuudkaante de hoogte van Oold-Appelsche (Aekinge en Terwissche).  Kommende van beide kaanten kan et wat platte, legere  beekdal  juust daore et starkste opvalen wezen. Dat zol reden west hebben kund om et terrein daor as schol an te duden. Et zol dan dus niet gaon hebben om  een relatief weinig diep terrein in vergelieking mit de rest van et beekdal, mar om een platte leegte die van Oold-Appelsche en Boekeste of zo opvul.

De Scholde rechts Is van Boekh tille of

Foto 2. Niks gien duusterte in oons veurjaor van 2016: rechts en links van Et Kleindiep een stok van et gebied De Scholde. De foto is van et plak of daor Boekester Tille was.

De woordvorm Scholde, en…  waor meer?

De vorm scholde kan een ‘abstraktum’  wezen dat uut schol ofleided is mit  et suffix –de. In et Vroegni’jnederlaans van de 17de ieuw haj’ vergeliekbere fermaosies as hoogde, lengde, al bin hoogte, lengte laeter standerd wodden.  Wat –de angaot is d’r nog wel een alternatief. Misschien was de vorm ooit De Scholle = ‘de lichte verleging in et terrein’ en is de d op een gegeven mement in et woord kommen, een geval van zonuumde d-insertie. Die vien ie meer in et Stellingwarfs, vgl. malder naost maller, kleinder naost kleiner.  In dit verbaand is et aorig te numen dat et woordeboek van et Kampers veur ‘ondiepe’ behalven schol ok de vorm scholde het (ok mit d-insertie). En ok dat op ‘e Veluwe veldnaemen veurkommen die haost krek zo binnen as oons scholde. Zo is Het Scholle ‘et ondiepe’ bekend  uut de omgeving van De Woeste Hoeve, en in Woudhuis haj’ Het Schol mit dezelde betekenis (Otten 2003).

Wat de boekelezer verwaachten kan

Wat zuj’ douk vienen kunnen  in et boek dat now nog op kommenwegen is? Dat is dus an de iene kaante de beschrieving en typering van de laandschopshistorische ontwikkelings.  Die wo’n ok in verbaand brocht mit toponymische elementen as kaamp, venne, goorn, enz., zoas  liekegoed ok  een flink tal veldnaemen zels in et verbaand van de historische ontwikkelings plaetst wodden. En an de aandere kaante bin dat de naemen mit de ‘woordeboekartikels’ d’r bi’j. Daor kommen in, behalven uteraord de naemen en  heur variaanten: verwiezings van de naemen naor de topografische kaorten, beschrievings van waore en hoe et perceel (enz.) is, uutleg over de ofkomst van de naeme en van de oorspronkelike betekenis, de opgifte welke vorm uut welke bron weg komt mit et jaortal, citaoten die de kontekst in de bronnen zien laoten en, niet te vergeten, ok nog eventuele historische biezunderheden.

*Woj’ meer lezen over ried, riette enz. in Oost-Stellingwarf en omgeving? We schreven d’r uutgebreider over in De Ovend jg. 43 (2015), nr. 5 en 6.

Literetuur:

  • Greule, A., Deutsches Gewässernamenbuch. Etymologie der Gewässernamen und der dazugehörigen Gebiets-, Siedlungs- und Flurnamen. Unter Mitarbeit von Sabine Hackl-Rößler. Berlin / Boston, 2014: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG.
  • Otten, D., Veldnamen en oude boerderijnamen in de gemeente Apeldoorn. Hilversum, 2003: Verloren.
  • Schönfeld, M., Veldnamen in Nederland. Arnhem, 1980: Gysbers & Van Loon.
  • Udolph, J., Namenkundliche Studien zum Germanenproblem. Berlien-New York 1994: Walter de Gruyter.
  •  Kaortfragmenten 1, 2 uut: De Jong, W., ‘Oosterwolde’, in: Fryske Plaknammen 13 (1962)
  • Kaortien 3: fragment kaorte Oost-Stellingwarf van 1685, uut de Schotanusatlas van 1718.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s